Czym jest układ endokannabinoidowy?

Zastanawiałeś się kiedyś, jak marihuana oddziałuje na organizm? Odpowiedź jest złożona i naprawdę fascynująca. Co więcej, układ, z którym wchodzi w interakcję, został nazwany właśnie od niej – to układ endokannabinoidowy (ECS).

Układ endokannabinoidowy to sieć kanałów, receptorów i enzymów rozmieszczonych w całym ciele – od mózgu i układu nerwowego, przez układ odpornościowy i rozrodczy, aż po wiele innych struktur. Pełni mnóstwo funkcji, z których sporą część wciąż dopiero poznajemy. Jedną z najważniejszych jest przekazywanie sygnałów endokannabinoidowych, co w praktyce sprawia, że ECS działa jak ogólnoustrojowy system komunikacji. Ale jego rola jest znacznie głębsza.

Poniżej wyjaśniamy krok po kroku wszystko, co warto wiedzieć o ludzkim układzie endokannabinoidowym.

Czym właściwie jest układ endokannabinoidowy?

W 1988 roku Allyn Howlett i William Devane odkryli pierwszy receptor kannabinoidowy w mózgu szczura. Niewiele później takie same receptory znaleziono u ludzi. Następnie wykorzystano wyizolowane THC, aby szczegółowo zmapować rozmieszczenie receptorów kannabinoidowych w mózgu. Dezaktywując wybrane receptory w mózgach szczurów, zidentyfikowano receptor CB1 jako ten, do którego przyłącza się THC, wywołując swoje efekty.

W 1992 roku odkryto, że istnieje rozbudowana sieć endokannabinoidów i receptorów kannabinoidowych, które wspólnie tworzą układ endokannabinoidowy. Częścią tego odkrycia było uświadomienie sobie, że kannabinoidy są naturalnie wytwarzane w organizmie — stąd obecność odpowiednich receptorów. Własne kannabinoidy organizmu nazywa się kannabinoidami endogennymi, czyli endokannabinoidami — „endo” oznacza „wewnątrz”. Pierwszym odkrytym endokannabinoidem była anandamid, zwany także „cząsteczką szczęścia”. „Ananda” to słowo zaczerpnięte z sanskrytu, oznaczające „błogość”.

W 1993 roku odkryto drugi receptor kannabinoidowy, CB2. W 1995 roku Raphael Mechoulam wraz z zespołem zidentyfikowali drugi endokannabinoid — 2-arachidonoiloglicerol (2-AG). Układ endokannabinoidowy zlokalizowano również u innych zwierząt, owadów, a nawet roślin.

Ten złożony system nosi nazwę po konopiach, które odegrały kluczową rolę w jego odkryciu.

Dlaczego homeostaza jest ważna

Rola układu endokannabinoidowego (ECS) jest ogromna i wciąż daleka od pełnego wyjaśnienia. Wielu naukowców zgadza się jednak, że jednym z jego kluczowych zadań jest utrzymanie homeostazy (Zou & Kumar, 2018). Homeostaza to stan wewnętrznej równowagi, czyli „dynamicznego balansu” w organizmie. Jest tak ważna, ponieważ pozwala zachować prawidłowy, stabilny przebieg procesów życiowych.

W mózgu endokannabinoidy działają jako sygnały wsteczne. Oznacza to, że biegną z neuronu odbierającego impuls z powrotem do neuronu wysyłającego. Ich zadaniem jest regulowanie ilości uwalnianego neuroprzekaźnika. Mówiąc prościej: jeśli jest go za dużo, „wysyłają” informację, by zmniejszyć jego uwalnianie i w ten sposób przywrócić równowagę. To bardzo prosty przykład pokazujący, jak ECS wpływa na homeostazę.

Układ endokannabinoidowy a układ hormonalny

Układ hormonalny opiera się głównie na pracy tarczycy oraz nadnerczy. On również pełni funkcję systemu przekaźnikowego, lecz działa nieco inaczej. Głównym celem układu hormonalnego są narządy, a do przekazywania sygnałów wykorzystuje on hormony (podobnie jak układ endokannabinoidowy korzysta z endokannabinoidów). Podczas gdy ECS wytwarza endokannabinoidy w błonach komórkowych, skąd oddziałują one na sąsiednie komórki, układ hormonalny uwalnia hormony do krwiobiegu, który następnie przenosi je do różnych narządów.

Dobrym przykładem jest pobudzenie współczulne, znane też jako reakcja „walcz lub uciekaj”. Ten dobrze rozpoznawalny stan lękowy, objawiający się przyspieszonym biciem serca i oddechem, spoconymi dłońmi, a czasem drżeniem ciała, pojawia się wtedy, gdy nadnercza wyrzucają adrenalinę do krwi. Hormon ten przekazuje odpowiednim narządom sygnał, że czas przejść w tryb najwyższej gotowości, co wywołuje opisane reakcje fizjologiczne.

Co reguluje układ endokannabinoidowy?

Zakres wpływu, jaki przypisuje się układowi endokannabinoidowemu (ECS), jest naprawdę zdumiewający. Biorąc pod uwagę, jak niewiele wiedzieliśmy o nim jeszcze do niedawna, zaskakuje fakt, że wydaje się on powiązany z tak wieloma procesami psychicznymi i fizycznymi.

Poniższa lista z pewnością nie wyczerpuje tematu, ale wśród funkcji, na które ECS prawdopodobnie oddziałuje, wymienia się sen (Corroon & Felice, 2019), odpowiedź immunologiczną (Toguri, Caldwell & Kelly, 2016), odczuwanie bólu (Toczek & Malinowska, 2018) oraz reakcję na stres (Ruehle et al. 2012).

Jak działa układ endokannabinoidowy?

Układ endokannabinoidowy (ECS) to coś więcej niż same receptory i endokannabinoidy – choć właśnie one są kluczowymi elementami jego działania. Co więcej, endokannabinoidy nie są jedynymi cząsteczkami, które mogą oddziaływać z tym wewnętrznym systemem. Poniżej przyglądamy się dokładniej każdemu składnikowi ECS.

Endokannabinoidy

Jak już wspomniano, endokannabinoidy działają w układzie endokannabinoidowym (ECS) jako cząsteczki sygnałowe. Do tej pory dobrze poznano tylko dwa z nich: N-arachidonoiloetanoloamid (anandamid) oraz 2-arachidonoiloglicerol (2-AG).

Anandamid pełni bardzo szeroką rolę. Jest pełnym agonistą receptorów CB1 w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) oraz częściowym agonistą receptorów CB2 w obwodowym układzie nerwowym (OUN). Zakres jego funkcji wciąż nie jest w pełni wyjaśniony, ale swoją nazwę zawdzięcza uczuciu błogości i spokoju, które wywołuje po uwolnieniu – prawdopodobnie ze względu na potencjalny udział w układzie nagrody. Wykazuje też powinowactwo do waniloidowych receptorów organizmu. Niedawno odkryto również, że anandamid wiąże się z receptorem TRPV1, ale do tego wrócimy za chwilę.

2-AG jest pełnym agonistą zarówno receptorów CB1, jak i CB2. Podobnie jak w przypadku anandamidu, jego dokładne funkcje nie są jeszcze w pełni poznane. Co więcej, nadal nie wiadomo, czy to anandamid, czy 2-AG odgrywa główną rolę w przekazywaniu sygnałów w ramach ECS. Wiadomo natomiast, że 2-AG występuje w mózgu w wyższych stężeniach.

Do innych endokannabinoidów (lub potencjalnych endokannabinoidów) zalicza się:

• 2-arachidonyloglicerol eterowy (eter noladynowy)
• N-arachidonyloadopamina (NADA)
• Virodhamina (OAE)
• Lizofosfatydyloinozytol (LPI)

Enzymy metaboliczne

Ponieważ endokannabinoidy są wytwarzane tylko wtedy, gdy organizm ich potrzebuje do regulowania różnych funkcji, równie ważne jest ich sprawne rozkładanie, gdy już spełnią swoje zadanie. W tym momencie do akcji wkraczają enzymy metaboliczne.

Hydrolaza amidów kwasów tłuszczowych (FAAH) to enzym odpowiedzialny za rozkład anandamidu. Co więcej, choć CBD oddziałuje na układ endokannabinoidowy na wiele sposobów, przypuszcza się, że jednym z głównych mechanizmów jest hamowanie FAAH, a tym samym spowalnianie rozkładu anandamidu.

Lipaza monoacyloglicerolowa (MAGL) rozkłada 2-AG. Dzięki wspólnemu działaniu FAAH i MAGL sam układ endokannabinoidowy pozostaje w równowadze, co pozwala mu skutecznie regulować liczne procesy i funkcje organizmu.

Receptory kannabinoidowe

Obecnie wyróżnia się dwa główne rodzaje receptorów kannabinoidowych: CB1 i CB2. Receptory CB1 występują najliczniej w mózgu i ośrodkowym układzie nerwowym, natomiast receptory CB2 dominują w obwodowym układzie nerwowym oraz komórkach układu odpornościowego. Razem obejmują swoim zasięgiem niemal całe ciało.

Kanały TRP

Ważną rolę w układzie endokannabinoidowym (ECS) odgrywają także kanały przejściowego potencjału receptorowego (TRP). Te kanały jonowe znajdują się w błonie komórkowej wielu komórek zwierzęcych, a w kontekście ECS szczególne znaczenie ma receptor TRPV1 (wanilloidowy).

Zarówno anandamid, jak i CBD oddziałują z receptorem TRPV1, co wywołało spory dotyczące jego klasyfikacji. Zazwyczaj kanały TRP traktuje się jako element poszerzonego układu endokannabinoidowego, jednak część badaczy uważa dziś, że TRPV1 jest jego kluczowym, integralnym składnikiem (Iannotti & Vitale, 2021).

Fitokannabinoidy

Ściśle rzecz biorąc, fitokannabinoidy nie należą do układu endokannabinoidowego (ECS). Mają jednak tak silny – i dobrze znany – wpływ na jego działanie, że warto o nich wspomnieć. „Phyto” oznacza po prostu „roślina”, a więc fitokannabinoidy to kannabinoidy pochodzenia roślinnego. Konopie nie są jedyną rośliną wytwarzającą kannabinoidy, ale produkują ich zdecydowanie najwięcej i w największym zróżnicowaniu.

Do tej pory zidentyfikowano ponad 120 różnych fitokannabinoidów. Niewiele z nich jest nam jednak dobrze znanych. Rola kannabinoidów w życiu samej rośliny konopi nie została jeszcze w pełni wyjaśniona – przypuszcza się, że pomagają one chronić ją przed szkodnikami, zwiększają odporność na promieniowanie słoneczne i pełnią kilka innych funkcji ochronnych.

Co ciekawe, kannabinoidy powstają w gruczołach – tzw. trichomach – na powierzchni rośliny konopi, głównie na kwiatach. Stężenia kannabinoidów w trichomach są tak wysokie, że byłyby toksyczne dla pozostałych tkanek rośliny, dlatego właśnie są zlokalizowane na jej zewnętrznych strukturach.

W ludzkim organizmie te związki wchodzą w interakcję z układem endokannabinoidowym, wywołując cały wachlarz efektów – od bardzo subtelnych po wyraźnie odczuwalne.

Jak wpływać na układ endokannabinoidowy

Wiemy już, że układ endokannabinoidowy można modulować za pomocą fitokannabinoidów. To, czy warto to robić, zależy jednak od konkretnej osoby – a nasza wiedza o tych interakcjach wciąż jest zbyt ograniczona, by z pełną pewnością przewidzieć, jaki dokładnie wpływ wywrze pojedynczy kannabinoid i czy w danej sytuacji będzie on korzystny. Mimo to spróbujemy jak najlepiej wyjaśnić możliwe mechanizmy jego działania.

THC

Delta-9-tetrahydrokannabinol (THC) to kannabinoid odpowiedzialny za odczuwanie haju. Należy do nielicznej grupy związków, które mogą wywoływać efekt odurzający, a jednocześnie jest najpowszechniej występującym kannabinoidem w roślinach konopi.

THC działa, naśladując anandamid i wiążąc się z receptorami CB1. W przeciwieństwie do anandamidu nie jest jednak łatwo rozkładany przez enzym FAAH. Dzięki temu jego działanie jest wyraźnie silniejsze i utrzymuje się znacznie dłużej niż w przypadku anandamidu.

Spośród wszystkich znanych sposobów wpływania na układ endokannabinoidowy, stosowanie THC jest zarówno najdalej idącą, jak i najczęściej wykorzystywaną metodą.

CBD / CBDA

Kannabidiol (CBD) oraz jego prekursor, kwas kannabidiolowy (CBDA), coraz szybciej doganiają THC w wyścigu o miano najpopularniejszego kannabinoidu.

W ostatnich latach branża CBD rozwinęła się w zawrotnym tempie. Choć badania nad CBD wciąż są na stosunkowo wczesnym etapie, to udało się już zidentyfikować kilka potencjalnych sposobów jego oddziaływania na nasz układ endokannabinoidowy (ECS). Co istotne, CBD najwyraźniej nie aktywuje receptorów kannabinoidowych (CB1 i CB2) w klasycznym rozumieniu, lecz działa raczej jako antagonista lub odwrotny agonista. W praktyce oznacza to, że blokuje ten sam receptor CB1, do którego chce przyłączyć się THC.

Z tego względu CBD (drugi pod względem zawartości kannabinoid w konopiach) można postrzegać jako związek, który w pewnym stopniu „równoważy” działanie THC (Niesink & van Laar, 2013). Choć dokładna natura tej zależności nie jest jeszcze dobrze poznana, przypuszcza się, że wyższa zawartość CBD w rekreacyjnych odmianach konopi mogłaby sprawić, że staną się one lepiej tolerowane przez szersze grono użytkowników.

Poza klasycznymi receptorami endokannabinoidowymi CBD, jak wspomniano wyżej, prawdopodobnie wchodzi też w interakcję z receptorami TRPV1, które same w sobie są bardzo interesującym celem badań.

Olej CBD (Zamnesia) 5%

(303)

(303)

Olej CBD (Zamnesia) 5%

Zobacz produkt

CBN

Kannabinol (CBN) występuje w roślinach konopi zazwyczaj jedynie w śladowych ilościach. Jego stężenie rośnie, gdy THC zaczyna się rozkładać. Może do tego dojść naturalnie, gdy kwiaty konopi dojrzewają na roślinie, podczas dekarboksylacji (podgrzewania) albo na skutek nieprawidłowego suszenia i curingowania.

Uważa się, że CBN oddziałuje z układem endokannabinoidowym w sposób zbliżony do THC, lecz z mniejszym powinowactwem do obu receptorów. W przeciwieństwie do THC, CBN nie jest uznawany za związek odurzający – przynajmniej gdy występuje samodzielnie.

THCV

Tetrahydrokannabiwaryna (THCV) występuje również w śladowych ilościach i wciąż jest słabo poznana. Uważa się jednak, że należy do nielicznej grupy innych kannabinoidów, które mogą wykazywać działanie psychoaktywne. Kwestia ta jest nadal dyskusyjna i potrzeba więcej badań, aby jednoznacznie stwierdzić, czy faktycznie tak jest (Abioye i in., 2020).

THCV jest odwrotnym agonistą / selektywnym antagonistą receptora CB1. Trudno jednoznacznie ocenić jej właściwości psychoaktywne głównie dlatego, że THCV występuje w konopiach w bardzo niskim stężeniu. Aby je zbadać, trzeba najpierw wyizolować i pozyskać duże ilości tej substancji, a następnie podać ją uczestnikom badań. Istnieją jednak relacje anegdotyczne sugerujące, że THCV rzeczywiście działa psychoaktywnie, a jego efekty są krótsze i bardziej „klarowne w głowie” niż typowy haj po THC.

CBG / CBGA

Kwas kannabigerolowy (CBGA) to kannabinoid, od którego wywodzą się wszystkie pozostałe. Wchodzi w interakcje z różnymi enzymami i „rozgałęzia się” na odmienne „rodziny”, ostatecznie przekształcając się w jeden z typów kannabinoidów (CBD, THC, CBG itd.).

Badania nad działaniem CBG są na razie ograniczone. Wiadomo jednak, że wydaje się on oddziaływać na receptory CB1 i CB2 oraz blokować receptor serotoninowy 5-HT1A.

CBC

Kannabichromen (CBC) to jeden ze słabiej poznanych kannabinoidów. Wiemy, że nie działa odurzająco i że w odróżnieniu od wielu innych związków z tej grupy nie oddziałuje w typowy sposób na receptory CB1 ani CB2. Zamiast tego wydaje się wchodzić w interakcje z receptorami TRPV1 i TRPA1, wpływając na to, jak rozkładane są endokannabinoidy, takie jak anandamid i 2-AG.

Czy powinieneś martwić się klinicznym niedoborem endokannabinoidów?

Wraz z rosnącą wiedzą na temat układu endokannabinoidowego (ECS) coraz częściej mówi się o tzw. „klinicznej niewydolności endokannabinoidowej” (CECD). Teoria ta zakłada, że zbyt niski „ton” endokannabinoidowy może mieć charakter patologiczny i wiąże się z występowaniem przewlekłych schorzeń, takich jak zespół jelita drażliwego, migrena czy fibromialgia (Russo, 2016). Biorąc pod uwagę, jak szeroki wpływ na organizm ma ECS, jego zaburzenia lub nieprawidłowe działanie mogą odbijać się negatywnie na naszym zdrowiu.

Zanim jednak sięgniesz po marihuanę, żeby dostarczyć sobie więcej kannabinoidów, pamiętaj, że nawet jeśli takie zaburzenie faktycznie istnieje, wciąż jest ono słabo poznane. Oczywiście, jeśli marihuana poprawia Twoje samopoczucie, to wspaniale – ale lepiej nie stawiać sobie samodzielnie diagnozy w oparciu o koncepcję, która jest jeszcze tak słabo opisana. Mimo to badania nad CECD dynamicznie się rozwijają, a naukowcy liczą na to, że pozwolą one lepiej zrozumieć ECS oraz te trudne w leczeniu schorzenia.

Max Sargent

Max pisze od ponad dekady, a w ostatnich latach wyspecjalizował się w dziennikarstwie konopnym i psychodelicznym. Tworzył treści m.in. dla Zamnesia, Royal Queen Seeds, Cannaconnection, Gorilla Seeds, MushMagic i innych marek, dzięki czemu świetnie zna różne segmenty tej branży.

Przeczytaj pełną biografię